De juiste methode voor Bijbeluitleg: de grammaticaal-historisch-geestelijke methode (3)

De grammaticaal-historisch-geestelijke methode van Bijbeluitleg is gebaseerd op de rechtzinnige opvatting dat de Bijbel Gods geïnspireerde openbaring aan Zijn kerk is. Het grondbeginsel van deze methode is dat de Bijbel de Bijbel uitlegt. Deze punten kwamen aan bod in het eerste artikel van deze korte reeks.

In het tweede artikel werden de grammaticale en historische elementen van deze methode van Bijbelinterpretatie toegelicht. Daarin werd uitgelegd waarom wij aandacht moeten besteden aan de grammatica en het verband van een Schriftgedeelte, welke algemene vragen de Bijbeluitlegger zich bij een Schriftgedeelte moet stellen, en welke fouten en gevaren hij of zij moet vermijden.

Het geestelijke element

Als de Bijbel slechts een letterkundig document was, zouden we ons kunnen beperken tot het bestuderen van de grammatica en het verband. Maar de Bijbel is niet louter een letterkundig document; het is Gods Woord aan Zijn kerk, geïnspireerd door de Heilige Geest. Wanneer we de Bijbel lezen, is de belangrijkste vraag die we ons moeten stellen: ‘Wat zegt God ons? Wat bedoelt de Heilige Geest hiermee?’

Om deze vraag te beantwoorden, moeten we de grammatica en het historisch verband van de Schriftgedeelten bestuderen. Denk niet dat de geïnspireerde schrijver (Mozes, Lukas, Paulus) het ene bedoelde met het Schriftgedeelte, maar dat de Heilige Geest er een heel andere betekenis aan geeft. De interpretatiemethode die veel kerkvaders in de vroege en middeleeuwse periodes van de kerkgeschiedenis gebruikten – allegorie – gaat in deze richting. Om de betekenis van de Heilige Geest te kennen, moet men weliswaar de grammatica en de geschiedenis kennen, maar daar mag men niet bij blijven. Er moeten andere, daarmee samenhangende vragen worden gesteld.

Een daarmee samenhangende vraag is welk fundamenteel leerstuk het Schriftgedeelte openbaart; met andere woorden: wat is het altijd geldende woord van God aan Zijn kerk door de eeuwen heen? Het antwoord op deze vraag kan in twee categorieën vallen. Enerzijds kan de tekst een waarheid over God en Zijn verlossingswerk openbaren die wij moeten kennen om Hem te loven en voor Zijn Aangezicht te leven. Men onderzoekt dus welke tak van de theologie het Schriftgedeelte behandelt (bijvoorbeeld theologie en antropologie), en vervolgens welk onderwerp in het bijzonder binnen die tak. Binnen de theologie kan het verwijzen naar Gods eigenschappen; van Gods eigenschappen kan het in het bijzonder verwijzen naar Zijn genade; en meer specifiek kan het gedeelte de eeuwige en bijzondere aard van Zijn genade belichten (Ps. 103:17). Of het gedeelte zou onderwijs kunnen geven over de laatste dagen (eschatologie); meer specifiek over de tekenen van de komst van Christus; meer nog, over de komst van de antichrist; en nog meer specifiek over zijn goddeloosheid (2 Thess. 2:3-9). Wij moeten inzien naar welk specifiek leerstuk de tekst verwijst.

Anderzijds, u afvragen wat Gods altijd geldende Woord aan Zijn kerk in een Schriftgedeelte is, betekent dat u het doel van dat Schriftgedeelte in ogenschouw neemt – of het nu gaat om troost, terechtwijzing, bemoediging, het uiteenzetten van het waarom en hoe van een godvruchtig leven, of iets anders. Ook dit is een leerstuk in de tekst.

Een tweede, de daarmee samenhangende vraag is hoe deze Schriftgedeelten Christus openbaren in de volheid van Zijn persoon, Zijn naturen, Zijn middelaarsambt en Zijn verlossingswerk. Christus is immers de Kern van de gehele Schrift. Hij zei tegen de Joden: ‘Onderzoekt de Schriften... die zijn het die van Mij getuigen’ (Johannes 5:39) en tegen de reizigers naar Emmaüs: ‘Legde Hij hun uit, in al de Schriften, hetgeen van Hem geschreven was.’ (Lukas 24:27). Christus is de eenheid van de gehele Schrift omdat de Schrift Gods verlossingswerk in Jezus Christus openbaart. Hoe brengt dit Schriftgedeelte mij dan tot Christus en Zijn verlossende genade; hoe bouwt zij mij op in het geloof?

Om een Schriftgedeelte vanuit geestelijk oogpunt te doorgronden, moet de uitlegger het volgende doen.

Bepaal welk Schriftgedeelte we bestuderen en over welk gedeelte we deze vragen stellen. Bij een historisch gedeelte moet u de gehele gebeurtenis als één geheel beschouwen; bij een brief moet u een zin of zelfs een deel van een zin nemen dat op zichzelf een gedachte bevat. Bij het voorbereiden van een preek zouden we zeggen: ‘doorspit uw tekst’. In een historisch gedeelte zijn we niet op zoek naar geestelijke betekenis in louter afzonderlijke woorden, afzonderlijke zinsdelen of zelfs één zin.

Probeer de kern van wat de Heilige Geest in het gehele boek waarin dit Schriftgedeelte voorkomt, wil overbrengen te begrijpen. Wat is het hoofdthema van het boek Spreuken of van het boek Romeinen? Welke unieke rol speelt dit boek in de Schrift? (Op het seminarie noemen we deze unieke rol de ‘canonieke betekenis’.) Verdeel vervolgens het boek in delen en zoek uit hoe het hoofdthema van het boek in de verschillende delen wordt uitgewerkt. Dit stelt ons in staat om de volgende stap te zetten.

Zoek het belangrijkste punt dat God Zijn kerk in dit Schriftgedeelte leert. Doe dit door de tekst eerst te bekijken in het licht van de grammatica en de historische context, en vraag u vervolgens af hoe het Schriftgedeelte Christus en Gods zaligmakende genade openbaart. Het belangrijkste punt in dit Schriftgedeelte zal een meer specifieke toepassing zijn van het belangrijkste punt van het boek als geheel.

Probeer de belangrijkste begrippen van de tekst te begrijpen in het licht van de Schrift. Wat zegt de gehele Schrift over genade, de antichrist, de kerk, hoererij of rentmeesterschap? De tekst die wij bestuderen is niet de enige waarin deze begrippen voorkomen. Hoe kunnen andere teksten ons helpen te bepalen wat deze term inhoudt? Wat zeggen zij over dit begrip dat de tekst zelf niet vermeldt? Wat voegt de tekst toe aan wat andere teksten zeggen?

Tracht de belangrijkste leerstukken van het Schriftgedeelte te begrijpen in het licht van de algemene en de gereformeerde geloofsbelijdenissen. Niet elk leerstuk in een tekst komt in deze geloofsbelijdenissen aan bod, maar wanneer dat wel het geval is, laten we ons dan door de gereformeerde geloofsbelijdenissen leiden bij het begrijpen ervan.

Besef dat de Schrift Gods Woord is, dat zich in de loop van duizenden jaren geleidelijk heeft ontvouwd. Het leerstuk dat Genesis 22 (in het licht van Hebr. 11:19), Job 19:25-27, Psalm 16, Mattheüs 22:32, 1 Korintiërs 15 en andere Schriftgedeelten gemeen hebben, is de opstanding van het lichaam en de genieting van het leven met God na de dood. Maar houd er rekening mee hoe God Zijn verbondsvolk door de geschiedenis heen geleidelijk aan over dit leerstuk heeft onderwezen. Abraham en David verstonden de opstanding niet zo volkomen als Paulus. Als wij een Schriftgedeelte uit het Oude Testament bestuderen dat dit leerstuk behandelt, bedenk dan wat Gods volk van dat leerstuk begreep toen het hun werd verteld. Israël in het Oude Testament was in haar begrip van God als een kind, in vergelijking met de kerk na Pinksteren, die het meer volwassen begrip van een volwassene had.

Leg moeilijke Schriftgedeelten uit in het licht van eenvoudigere Schriftgedeelten en in het licht van wat wel duidelijk is. Het is bijvoorbeeld duidelijk dat het verlossingswerk van de Heilige Geest in de harten van Gods volk een soeverein en onweerstaanbaar werk is. Wanneer de Heilige Geest Zelf ons zegt Hem niet uit te blussen (’Blust den Geest niet uit’, 1 Thess. 5:19), kan dit onmogelijk betekenen dat wij Hem kunnen weerstaan. En de tekst die spreekt over het feit dat Israël Hem wederstaat (Hand. 7:51) moet verwijzen naar een ander werk van de Heilige Geest dan Zijn zaligmakend en heiligend werk.

Wanneer u een Schriftgedeelte uit het Oude Testament bestudeert, let dan op verwijzingen in eerdere Schriftgedeelten uit het Oude Testament (Hos. 11:1 is een duidelijke verwijzing naar de uittocht van Israël). Wanneer u een Schriftgedeelte uit het Nieuwe Testament bestudeert, let dan op citaten uit en verwijzingen naar Schriftgedeelten uit het Oude Testament. Wanneer we dergelijke Schriftgedeelten aantreffen, probeer dan eerst het Schriftgedeelte in het Oude Testament te begrijpen, vervolgens de toepassing ervan in het Nieuwe Testament, en vraag u af hoe het Nieuwe Testament gebruikmaakt van het Schriftgedeelte uit het Oude Testament. Haal het Nieuwe Testament bijvoorbeeld het Oude Testament aan als de directe vervulling van een profetie, als de indirecte vervulling van een profetie, of als een herformulering van de profetie omdat deze nog niet is vervuld? Verwijst de passage uit het Nieuwe Testament naar een Schriftgedeelte uit het Oude Testament als een spreekwoordelijke waarheid (1 Petr. 1:24-25)? Of gebruikt de schrijver van het Nieuwe Testament de stijl van een passage uit het Oude Testament om een vergelijkbaar, maar niet precies hetzelfde idee over te brengen (Rom. 10:6-8)?

Het is een hele opgave om al deze afzonderlijke aspecten te behandelen die samen het geestelijke element van de exegese vormen. Elk van deze aspecten verdient een nadere toelichting en illustratie, maar daar zal ik nu geen aandacht aan besteden.

Uit dit alles volgen twee conclusies. Ten eerste houdt het voorbereiden van een preek veel meer in dan even snel wat Hebreeuwse of Griekse woorden doornemen, een preekthema bedenken en een schets maken. Heb oog voor de tijd die uw voorganger nodig heeft om een preek voor te bereiden, en bid gedurende de week voor hem dat hij dit goed mag doen!

Ten tweede: hoewel het gelovige kind van God niet veel tijd heeft om elk afzonderlijk Schriftgedeelte te bestuderen, kan iedereen baat hebben bij drie dingen: weten welke vragen men bij een Schriftgedeelte moet stellen, een begin maken met het geven van het antwoord, en dit in onze Bijbelstudie consequent en regelmatig doen. Wij zullen dan toenemen in zowel ons vermogen om de Bijbel goed te bestuderen, als in ons begrip van de diepten van Gods openbaring aan ons.

Alle stappen teruggebracht tot de belangrijkste

Gelovigen krijgen geen opleiding om zich te bekwamen in de technische aspecten van de hermeneutiek (de beginselen van uitleg van de Bijbel) en de exegese (het toepassen van deze beginselen op afzonderlijke teksten). Dit artikel en het vorige artikel in deze reeks vormen mijn poging om uiteen te zetten wat er nodig is bij Bijbelstudie.

De professor in mij zou kunnen denken dat ik de zaak te eenvoudig heb voorgesteld. Ik heb immers de inhoud van meerdere uren college op het seminarie teruggebracht tot twee artikelen! Maar de lezer zou zich nog steeds overweldigd kunnen voelen. De twee artikelen beschrijven immers zoveel stappen voor de bestudering van de Bijbel!

Dit artikel eindigt dan ook met een samenvatting van de meest fundamentele en wezenlijke punten van Bijbelstudie.

Bron: The Standard Bearer, mei 2025