Jesaias Hillenius

Studie en bekering

Jesaias studeerde aan de Theologische Universiteit te Groningen onder de professoren Verbruggen, Driessen en Rossal. Tijdens zijn studie werd hij krachtdadig overtuigd van zonde en schuld en tot God bekeerd. Zijn letterkennis werd een bevindelijke kennis door de zaligmakende bearbeiding van Gods Geest. Afgebracht van al zijn werken en eigen gerechtigheden werd hij uitgedreven om in de weg des geloofs al zijn zaligheid te zoeken en te vinden in Jezus Christus. Hiervan zou zijn prediking zo zeer het stempel dragen.

Predikant te Drogeham en Harkema-Opeinde

In 1722 werd hij proponent en begon de tijd van wachten op een beroep. Dit beroep kwam van de gemeente Drogeham en Harkema-Opeinde te Friesland in 1725. Nadat hij door de classis Dokkum was onderzocht en toegelaten worden hem op 2 september de handen opgelegd en doet hij intrede met een preek over Ezechiël 3:17-19. Het was zijn eerste liefde waar hij met grote ernst en getrouwheid werkte onder de arme bevolking in die streek, eigenlijk meer dan zijn lichaamskracht toeliet. Hij had een grote toeloop van hoorders die hij, zo kenmerkend van zijn preken, onderscheiden het Woord Gods voorstelde. Dodelijk gerusten, onverschilligen, meer ernstige maar onbekeerde toehoorders werden ernstig aangesproken. Maar ook Gods volk, bekommerd en verlegen, afgedwaald of bestreden, meer bevestigd of verachterd, iedereen probeerde hij te onderwijzen vanuit de prediking. Er ging een roep vanuit en een beroep uit een meer aanzienlijke gemeente kon dan ook niet uitblijven. In 1728 ontvangt hij een beroep van IJlst. Dit beroep neemt hij aan en preekt afscheid vanuit Jeremia 17:16.

Predikant te IJlst

Op 9 mei 1728 houdt Hillenius zijn intredepreek over Jeremia 1:6-7. Veertien jaar zal hij aan dit Friese volk verbonden blijven. Ook hier heeft hij zijn krachten mogen geven aan het weiden van de kudde Gods aan zijn zorgen toebetrouwd. Door zijn grote studiezin en zeer sobere levenstijl, geneigd tot een afgezonderd stil en eenzaam leven, doet hij een grote aanslag op zijn lichaam- en geesteskracht. Hij verteert zijn krachten in de dienst des Heeren. Is hij in zijn omgang bescheiden en vriendelijk, in zijn gesprekken vermaant en bestraft, onderwijst en bestuurt hij de mensen met grote ernst. Wat hij anderen voorhield mocht hij echter zelf beoefenen. Die hem van nabij meemaakten, konden getuigen van zijn verborgen leven in zijn huis en binnenkamer. Zijn huis was een kleine kerk en zijn studeerkamer een bidkamer, zo deelt ons zijn hartsvriend Schortinghuis mee. We krijgen de indruk dat zijn teruggetrokken leven ertoe leidde dat hij niet veel op bezoek ging dan alleen als dit nodig was. Schortinghuis merkt echter op dat, wat nut hij misschien had kunnen doen door meer onder de mensen te komen, dit meer dan vergoed werd door zijn nagelaten geschriften. In 1742 roept de Heere Zijn knecht naar de veendorpen Noorder- en Zuiderdrachten. Hij neemt afscheid vanuit Handelingen 20:26-27.

De dominee van Drachten

In de beide kerkjes te Drachten zal hij grote vrucht op zijn arbeid zien. Hier zal hij ook zijn levensgezellin vinden. Dit laatste is nog verborgen als hij op 15 april 1742 intrede doet en preekt over 1 Korinthe 2:2.

Omstreeks 1750, een tijd van veepest en grote schade voor de boeren, deden zich bijzondere bewegingen en ontroeringen voor tijdens de erediensten, enigszins vergelijkbaar met de zogenaamde “Nijkerkse beroerten”. Mannen en vrouwen barstten uit in schreien en zuchten en beklaagden met schudden en beven hun schuld. Sommigen moesten zelfs tijden de dienst uit de kerk gebracht worden om wanorde te voorkomen. Na korte tijd kwamen de gemoederen echter weer tot bedaren.

Op 10 november 1743 nam Hillenius het nieuwe kerkgebouw, de nu nog bestaande “Grote Kerk”, in gebruik met een preek over 1 Koningen 8:30. Volgens een oog- en oorgetuige duurde de dienst vijf uur! De beide oude kerkjes te Noorder- en te Zuiderdrachten werden afgebroken. Hier vindt men nu nog de Noorder- en Zuiderbegraafplaats.

Hillenius als schrijver

Dominee Hillenius bleek een bekwaam schrijver om de leer der waarheid op een eenvoudige wijze weer te geven. In 1744 verscheen Eenige keurstoffen die zeven preken bevatten uit het Oude en Nieuwe Testament, inclusief de preek gehouden bij de ingebruikname van het nieuwe kerkgebouw. In 1751 en 1752 verschijnen twee dikke delen genaamd: De mensch beschouwt in de staat der Ellende, der Genade en der Heerlijkheid, samen 1333 bladzijden. Dit is beslist geen dor dogmatisch en afstandelijk werk. Dwalingen worden weerlegd, de waarheid uit Gods Woord bevestigd en aan het hart van de lezers gelegd. Dit maakt dit werk zo aantrekkelijk boven die van anderen. Tenslotte verscheen in 1756 Schriftuurlijke voorbeelden van bekeringe, negen preken over verschillende bekeringen uit de Bijbel. Net als de keurstoffen zijn deze preken uitvoerige uitwerkingen van gehouden preken, veel te lang om zo uitgesproken te zijn, zoals hij zelf in een voorwoord aangeeft.

Schriftuurlijk-bevindelijke prediker

Zijn preken kunnen we zonder enige reserve Schriftuurlijk bevindelijk noemen. Na een uitgebreide verklaring van de woorden van de tekst volgt steeds een lange toepassing. Hierin wordt de onbekeerden, hoe verschillend zijn kunnen zijn, ernstig gewaarschuwd en uitgelokt te vlieden van de toekomende toorn. De bekommerden worden gewezen op het tekort van alles buiten “Jezus Christus en Dien gekruisigd” en aangespoord om tot Hem de toevlucht te nemen. De meer bevestigden op hun grote geluk enerzijds en vele gebreken anderzijds, vermaand, onderwezen en getroost. Kortom, hij probeert ieder te onderwijzen naar de staat en stand van zijn leven. Deze preken vonden goede ingang en worden tot op de dag van vandaag gelezen en als reprints zijn ze nog steeds verkrijgbaar.

Zijn verdere leven, ziekte en dood

Tevoren was hij reeds voorbereid op hetgeen komen zou vanuit Job 23:14: “Want Hij zal volbrengen dat over mij bescheiden is”. Dit had hem reeds enige tijd, onder de bewerking van Gods Geest, aangezet en gebracht tot een stille en gebogen gestalte en werkzaamheid. Vrienden die hem bezoeken deelt hij dit mee. De heftigheid van de koortsen en pijnen bedwelmen hem maar geeft gedurig nog blijk van de hoop die in hem is: “om het te wagen op die gronden die hij anderen had voorgesteld om alleen door de enige Verbondsmiddelaar Jezus en Zijn eeuwige gerechtigheid behouden en gezaligd te worden”.

De ziekte neemt de overhand en na tien dagen, op 1 augustus ’s avonds om ongeveer zeven uur, komt het einde. Hij mag sterven, zalig en in de Heere gerust, zo deelt zijn vriend Schortinghuis ons mee. “Hij verkreeg nu datgene waarnaar hij, met alle ware kinderen Gods, verlangde en jaagde: de verlossing van het lichaam der zonde en het dadelijke en volkomen bezit van de gelukzaligheid der ziel, om Zijn Verbondsgod en dierbare Zaligmaker volmaakt te kennen, ongestoord te beminnen, vlekkeloos te dienen, onafgebroken te genieten en eindeloos te verheerlijken.”

Op vrijdag 10 augustus 1759 wordt Hillenius begraven in de “Grote Kerk” waar drie jaar eerder ook zijn zoontje de laatste rustplaats vond. De zondag volgend op de begrafenis, 12 augustus, houdt ds. G. Schortinghuis een preek ter nagedachtenis aan zijn overleden vriend over 2 Koningen 2 vers 12. Hierin past hij de rouw van de profeet Elisa over het sterven en hemelvaart van Elia toe op het verlies van ds. Hillenius.

Een geestverwant als opvolger

Na de dood van Hillenius wordt Herman Breunings of Brunings zijn opvolger. Van 1761 tot zijn dood in 1777 was hij te Drachten werkzaam en wordt verondersteld een geestverwant van Hillenius is zijn geweest. Hij verbood dat over zijn persoon een uitvoerige levensbeschrijving werd gegeven. Slechts dit mocht van hem vermeld worden: “dat Christus alleen zijn hoop was op Wiens aangebrachte gerechtigheid en volbracht verzoeningswerk en oneindige vrije genade en vrijwillige liefde hij het gewaagd heeft”.